PAŽNJA: Nasilje i smrt u bronzano doba: Otkrića iz drevne masovne grobnice u Srbiji

Muzej Vojvodine

U pitomim ravnicama Srema, nedaleko od reke Save, mogao bi da se krije odgovor na pitanje kako su ljudi živeli, ratovali i umirali u bronzanom dobu.

Na arheološkom lokalitetu Gomolava, jednom od najvažnijih u Srbiji, u jednoj masovnoj grobnici sahranjena su tela 77 ljudi, uglavnom žena i dece.

Ova grobnica je otkrivena 1970-ih godina i verovalo se da su ljudi umrli od neke epidemije ili zarazne bolesti, kaže Jovan Koledin, arheolog iz Muzeja Vojvodine, za BBC na srpskom.

Ipak, najnovija proučavanja otkrivaju složeniju sliku o drevnim zajednicama.

Tokom uzimanja uzoraka, istraživači su ponovo pažljivo pregledali skelete.

„Pretpostavili smo da su u grobnici u Gomolavi stanovnici jednog sela za koje su prethodna istraživanja verovala da su umrli od bolesti.

„Koristeći najsavremenije pristupe, pokazali smo da ne pripadaju istim zajednicama i da većina nije u srodstvu i, što je ključno, da su nasilno ubijeni“, objašnjavaju naučnici Beri Moloj, Linda Fibige, Hans Šrodinger i Miren Iraeta-Orbegozo, koji su učestvovali u istraživanju, u pisanom odgovoru za BBC na srpskom.

Nalaze su objavili u naučnom radu Velika masovna grobnica iz ranog Bronzanog doba pokazuje selektivno nasilje nad ženama i decom u Karpatskom basenu.

Gomolava je arheološki tel – uzvišenje nastalo taloženjem slojeva starih naselja kroz vekove.

Tu se nalaze ostaci ljudskih kuća, grobnica, keramike i drugih predmeta koji pokazuju kako su ljudi živeli, radili i umirali, od bronzanog doba do srednjeg veka, objašnjava Koledin.

Naučnik sa Univerziteta u Dablinu Beri Moloj je 2018. godine započeo istraživanje da bi pronašao odgovor kako su društva reagovala na krize koje su obeležile kraj bronzanog doba.

A masovne grobnice kroz istoriju nisu bile retkost.

Novi pogledi na drevnu humku

Masovne grobnice pojavljuju se širom evropske praistorije od neolita do ranog gvozdenog doba na ravnicama današnje Hrvatske, Mađarske, Srbije i Rumunije.

Neolit je mlađe kameno doba, označava period od oko 10.000 godina do oko 5.000 godina pre nove ere.

Rano gvozdeno doba pokriva period od 1.000 godine pre nove ere do 500. godine pre nove ere.

Sam grob na Gomolavi, blizu današnjih Hrtkovaca, bio je mali, širok oko 2,9 metara i dubok oko 50 centimetara.

Arheolozi su u grobnici pronašli keramičke posude za piće, bronzane ukrase i životinjske ostatke, kaže Koledin.

Za razliku od drugih masovnih grobnica, u ovoj je bilo mnogo više žena i dece.

Činjenica da su deca i mlađe žene često nedostajale iz drugih masovnih grobnica nameće zaključak da je njihovo očuvanje u životu, moguće kao robova, bilo važno, objašnjava tim istraživača.

„Zato i njihovo ubijanje možemo razumeti drugačije, jer je imalo širi društveni i ekonomski značaj.

„Ono pokazuje da su počinioci želeli da moć u regionu“, dodaju.

To nam govori da su tokom hiljada godina mogli da se događaju „masovna ubistva, pri čemu su u takvim grobnicama često sahranjivani ljudi iz različitih slojeva društva“, tvrde istraživači.

Trećina ubijenih imala je znakove teških, nezaceljenih povreda, posebno na glavi.

Genetski podaci nisu pokazali tragove smrtonosnih patogena koji izazivaju bolesti, dodaju.

Naučnici veruju i da žrtve nisu poticale iz istog naselja, a DNK analiza da pojedinci nisu bili članovi iste porodice.

Izgleda da većina nije blisko biološki povezana, a ne vidi se veza čak ni na nivou rođaka drugog stepena, kažu iz tima istraživača.

To je utvrđeno na osnovu izotopske analize stroncijuma.

Ova metoda omogućava da se, na osnovu hemijskog sastava zuba ili kostiju, odredi geografsko područje u kome je neko odrastao, jer se izotopski sastav stroncijuma razlikuje od regiona do regiona.

Ipak, neke informacije su i dalje nepoznate.

„Ne znamo ko ih je sahranio.

„Moguće je da su bili zarobljeni na nekom drugom mestu, a zatim dovedeni u Gomolavu da budu sahranjeni ubrzo posle smrti – na to ukazuje analiza kostiju urađena CT skeniranjem“, dodaju istraživači.

Ipak, veruju da su pažljivo i namerno sahranjeni na poznatom, centralnom mestu.

To sugeriše da su i događaj koji je doveo do njihove smrti i sahrana trebalo da budu zapamćeni, objašnjavaju.

„Žrtvama nisu oduzimane njihove dragocenosti, a sama sahrana je zahtevala vreme i planiranje“, primećuje arheolog Koledin.

Promena u načinu ratovanja

U gvozdenom dobu zabeleženi su slučajevi ritualnih žrtvovanja ljudi, kaže i Koledin.

„U severnoj Evropi pronađeni su brojni ostaci ljudi žrtvovanih u močvarama.

„Najčešće je reč o zarobljenicima ili pojedincima koji su bili ubijani i u okviru određenih rituala“, ukazuje.

Međutim, „ti primeri pripadaju kasnijim periodima u odnosu na Gomolavu“.

Ipak, nove informacije dovode u pitanje stare pretpostavke o praistorijskim ratovima.

„Dugo se verovalo da su praistorijski ratovi bili malih razmera i da je u njima učestvovala manja grupa muškaraca na bojnim poljima, a da su žene i deca bili kolateralna šteta.

„Ovo otkriće pokazuje da je ratovanje bilo većih razmera i da je moglo da utiče na čitava društva na širokom geografskom području“, objašnjavaju iz tima istraživača.

Kolektivno nasilje u najranijoj praistoriji obično je bilo posledica u lokalnih sukoba.

Kada je zemljoradnja stigla u Evropu, od sedmog milenijuma pre nove ere, dokazi o nasilju postaju učestaliji i obimniji, piše u istraživanju.

Tokom neolita, nasilje je postalo selektivnije – muškarci, najčešće borci, učestvovali su u ratovima većeg obima.

Kasnije je pojava bronzanog oružja i konja na bojnom polju povećala broj učesnika i složenost sukoba.

Masovna grobnica u Gomolavi najverovatnije se uklapa u takav kontekst, pre pojave stalnih vojski.

Geografski obim nasilja koji pokazuju „da su sukobi bili mnogo veći“, kao i da bi „hiljade ljudi mogle biti direktno i indirektno mogli biti povezani sa njima“.

Zato možemo da kažemo da je Gomolava rezultat velikog društvenog previranja, a ne okršaja malih razmera, zaključuju iz istraživačkog tima.

Muzej Vojvodine

Kako su živeli ljudi u brozanom dobu?

Evropa je u bronzano doba bila gusto naseljena.

Ne zna se tačan broj stanovnika koji je tada živeo na kontinentu, a ni njihova imena nigde nisu zabeležena, piše naučnik Entoni Harding u knjiži Život u bronzanom dobu.

Iz prikaza na predmetima i iz nalaza iz grobova možemo videti da su ljudi bronzanog doba izgledali prilično slično današnjim, dodaje.

Obezbeđivali su hranu, odeću i sklonište, a životni vek je bio oko 40 godina.

Veliki broj dece umirao