POZNATI DETALJI: Ovde voda „teče“ uzbrdo, a ispod brda spava rimski grad: Prokuplje kao skriveni dragulj juga

Na svega nekoliko kilometara od centra Prokuplja, na obalama reke Toplice, nalazi se prirodni fenomen koji već decenijama podstiče radoznalost putnika, ali i polemike među onima koji ga prvi put vide – mesto na kojem voda, makar na prvi pogled, teče uzvodno.

Prokuplje smešteno na krajnjen jugu, ima svoje favorite, koji su dovoljni da ga posetite.

Deonica Toplice, nedaleko od grada, poznata je po optičkoj iluziji zbog koje se stiče utisak da voda teče uzbrdo.

Reč je o pojavi koja se u nauci objašnjava kao posledica specifične geomorfologije terena i vizuelne percepcije. Posmatrano iz određenog ugla, naročito sa puta koji se spušta ka reci, tok izgleda kao da ide suprotno od očekivanog pravca, odnosno ka višoj koti terena.

Dve topličke „epigenije“ nalaze se u neposrednoj blizini Prokuplja. Prva je kod brda Hisar, gotovo u samom centru grada, a druga, manja, kod brda Guba, na izlazu iz Prokuplja ka Žitorađi.

Stručnjaci, međutim, objašnjavaju da se ne radi o stvarnom kretanju vode uzvodno, već o geomorfološkoj i vizuelnoj varki.

Blagi nagib terena, konfiguracija okolnih brda i linija horizonta stvaraju optičku iluziju koja zbunjuje posmatrača. Slični fenomeni postoje i drugde u svetu, na takozvanim „magnetnim brdima“, gde automobili ostavljeni u leru deluju kao da se kreću uzbrdo, iako se zapravo spuštaju niz blag nagib.

Kod Toplice je efekat dodatno pojačan sporim tokom reke na tom potezu. Toplica je mirna nizijska reka, sa umerenim padom i brojnim meandrima, što doprinosi utisku da voda „stoji“ ili se kreće u neočekivanom smeru. Upravo taj spoj geografije i percepcije učinio je ovo mesto lokalnom atrakcijom.

Iako nije reč o jedinstvenom fizičkom fenomenu u naučnom smislu, iluzija na Toplici spada među najpoznatije u Srbiji i predstavlja retku kombinaciju prirodnog pejzaža i vizuelnog efekta koji se može doživeti bez posebne opreme ili intervencija.

Reka koja je oblikovala kraj

Toplica izvire ispod planine Kopaonik i duga je oko 130 kilometara, nakon čega se uliva u Južnu Moravu. Njeno ime dovodi se u vezu sa toplim izvorima kojih u ovom kraju ima više, a sama reka vekovima je bila oslonac života u Topličkom okrugu – za poljoprivredu, vodosnabdevanje i saobraćaj.

Dolina reke bila je naseljena još u praistoriji, a u rimskom periodu ovuda su prolazili važni putevi. U srednjem veku, područje današnjeg Prokuplja imalo je značajnu stratešku ulogu.

Prokuplje – raskrsnica istorije

Prokuplje se ubraja među najstarija naselja u južnoj Srbiji. U antičko doba na ovom prostoru postojao je rimski grad Hammeum, dok je u srednjem veku grad bio poznat pod imenom Toplica. Naziv Prokuplje vezuje se za svetog Prokopija, čije su mošti, prema predanju, prenete u grad i položene u crkvi izgrađenoj u 9. veku, koja se smatra jednom od najstarijih crkava u Srbiji.

U neposrednoj blizini nalaze se ostaci srednjovekovnih utvrđenja, među kojima se izdvaja tvrđava Hisar, koja dominira gradom i svedoči o njegovom nekadašnjem vojnom značaju. Toplički kraj bio je i poprište važnih događaja tokom Prvog svetskog rata – upravo ovde je 1917. godine izbio Toplički ustanak, jedini ustanak u okupiranoj Evropi tokom tog rata.

Tokom 19. i 20. veka Prokuplje je bilo administrativno i trgovačko središte šireg područja juga Srbije. Poljoprivreda, vinogradarstvo i voćarstvo činili su okosnicu lokalne ekonomije, dok je industrijski razvoj bio ograničen u poređenju sa većim urbanim centrima.

Danas je Prokuplje administrativni centar Topličkog okruga, ali se, kao i veći deo juga Srbije, suočava sa dugotrajnim demografskim i ekonomskim izazovima. Broj stanovnika opada usled migracija ka većim gradovima i inostranstvu, a privredna aktivnost skromnija je u odnosu na razvijenije delove zemlje.

Infrastruktura se poslednjih godina unapređuje sporije nego što bi lokalna zajednica očekivala. Određenih pomaka ima, naročito kroz modernizaciju saobraćajnica koje povezuju jug Srbije sa Koridorom 10, ali ekonomske prilike i dalje su ograničene. Nezaposlenost i odlazak mladih ostaju ključni problemi.

Turistički potencijal, uključujući prirodne fenomene poput „uzvodne“ Toplice, termalne izvore i bogato kulturno-istorijsko nasleđe, još nije u potpunosti valorizovan. Lokalna zajednica i turističke organizacije povremeno promovišu ovu neobičnu pojavu kao simbol kraja, ali bez dugoročne i sistemske strategije koja bi je pozicionirala na širu mapu domaćeg turizma.

Priča o vodi koja „teče“ uzvodno tako ostaje spoj naučnog objašnjenja i lokalne legende. Ona ne menja zakone fizike, ali menja percepciju – podsećajući koliko su priroda i ljudsko oko podložni kontekstu i perspektivi.

U zemlji bogatoj prirodnim i istorijskim slojevima, Toplica kod Prokuplja predstavlja mali, ali upečatljiv primer kako jedan geografski detalj može postati simbol čitavog kraja. Uprkos bogatoj istoriji i specifičnom prirodnom fenomenu, Prokuplje i Toplički kraj često ostaju izostavljeni kada se govori o onome što Srbija ima da ponudi.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici, ali i na X nalogu. Pretplatite se na PDF izdanje lista Danas.